Açıklama
Halk edebiyatı anlatı türleri içinde önemli bir yere sahip olan masallar, verdiği mesajlar evrensel olmasına karşın, ait olduğu ve anlatıldığı toplumun kültürel unsurlarını barındırarak kolektif bilinç aktarımını sağlar. Masallar genel yapı itibari ile tip, motif ve formel adı verilen üç ana unsurdan meydana gelir. Batıda başlayan masalların tip kataloğu Antti Aarne- Stith Thompson’un hazırlamış olduğu The Types of the Folktale adını taşımaktadır. Thompson tarafından hazırlanan Motif Index of Folk-Literature adlı eser ise halk anlatı türleri genelinde masal motiflerinin tespit edildiği ve bugün tüm dünyada genel kabul gören bir çalışmalardır. Türk masallarını konu alan Pertev Naili Boratav ve Wolfram Eberhard tarafından yapılan Typen turkischer Volkmarchen adlı çalışmada da Türkiye sahası masallarının tip kataloğu ve kısmen de motif kataloğu bulunmaktadır.
Thompson’un hazırladığı Motif Index, masalların motiflerinin yer aldığı alanın önde gelen çalışmasıdır. Eserin adında geçen motif için pek çok tanım bulunmaktadır. Thompson motifi, "Eskiden beri yaşama kabiliyetine sahip olan, masalın en küçük unsuru.” şeklinde tanımlar. Tanımdan hareketle, masalda, ait olduğu milletin değer yargılarının yaşatıldığı ve yansıtıldığı anlatının temel parçası olarak açıklanabilecek motif, farklı disiplinlerde de benzer şekilde yer almaktadır.
Thompson masalların motiflerini 23 başlıkta belirtir. Çalışmamızda konu olan başlığı J. The Wise and the Foolish Türkçe çevirilerinde “Akıllılar ve Aptallar” başlığı ile yer almaktadır. Masalların temelinde ‘iyi kötü’ mücadelesi bir bakıma ‘akılı ile aptal’ olarak adlandırılabilecek masal karakterleri üzerinden de aktarılabilmektedir. Ancak çoğunlukla masallarda bu ikili eril kimlik üzerinden yer verilmesine karşın Türk masallarında ayrıca Akıllı Kız/Kadın şeklinde de görülür. Türk kültürünün temel özelliklerinden biri olan bilge olma motifinde cinsiyet ayrımı yapılmamasına karşın masal özelinde kız/kadınların akıllı olması ile bir bakıma kültürel kod aktarımı yapılmaktadır.
Bildirimizde ele aldığımız Ali Berat Alptekin tarafından hazırlanan Taşeli Masalları’nda bulunan üç masal metninde yer alan Akıllı Kız/Kadın motifi, Türk kültüründe kadına verilen değer açısından ve bilge arketipi bakımından ele alınacaktır.
| Anahtar Kelimeler | Keywords | Masal, motif, arketip, akıllı kadın, kültürel aktarım |
|---|
