Açıklama
XIX. yüzyıl Azerbaycan edebiyatı, toplumsal-siyasal ve kültürel-manevi bakımdan karmaşık ve çelişkili bir aşamadır. Bu dönemde toplum bir yandan Rus İmparatorluğu’nun işgalci siyaseti ve Avrupa yönlü modernleşme etkileriyle yeni bir dünya görüşüne doğru yönelirken, öte yandan Doğu estetiği ve dini-manevi gelenekler kendi varlığını korumaya çalışır. Tam da bu ikili süreç, edebiyatta dinî temaların, özellikle Kerbelâ motifinin canlanmasını belirlemiş; maktel edebiyatı, mersiye, sinezen, növhe, münacat ve na‘t gibi türlerin yaygınlaşmasına zemin hazırlamıştır.
Bu araştırma, XIX. yüzyılda dinî konularda yazıp üreten Abdulla bey Asi, Mirze Elesger Növres, Ahi, Mirze Hebib Küdsi, Pürgem, Dilsuz, Serraf, Kumri, Raci, Mükbil, Mirfettah, Mahzun, Ağabağır, Cövheri, Serbaz ve diğer şairlerin eserlerinde Kerbelâ faciasının edebî yansımalarını, ideya-içerik ve poetik özelliklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda A. Bakıhanov’un “Riyazü’l-Küds” adlı eseri, Kerbelâ musibetinin sanatsal tasvirinde temel örneklerden biri olarak öne çıkmakta; konunun hem tarihî hem de manevi-ideolojik katmanlarını açmaya imkân vermektedir. Araştırma, dinî eğilimlerin XIX. yüzyıl edebî sürecinin önemli yönlerinden biri olduğunu ve bu alandaki “beyaz lekeler”in giderilmesi için maktel edebiyatı temsilcilerinin mirasının bütüncül biçimde bilimsel dolaşıma kazandırılması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Abastract: Nineteenth-century Azerbaijani literature constitutes a complex and internally contradictory period in socio-political and cultural-spiritual terms. In this era, society was shaped by a dual process: on the one hand, the expansionist policies of the Russian Empire and the impact of European-oriented modernization encouraged new intellectual horizons; on the other hand, Eastern aesthetics and long-standing religious and moral traditions sought to preserve their presence within Azerbaijani cultural life. This tension stimulated the revitalization of religious themes in literature, most notably the Karbala motif, and created favorable conditions for the widespread development of genres such as maktal literature, elegies (marsiya), sinezen chants, laments (nawha), supplicatory poems (munajat), and panegyrics (na‘t).
The study focuses on the literary heritage of nineteenth-century poets who wrote extensively on religious subjects—among them Abdulla bey Asi, Mirza Alasgar Novras, Ahi, Mirza Habib Kudsi, Purgam, Dakhil, Dilsuz, Sarraf, Kumri, Lali, Raci, Muqbil, Mirfattah, Mahzun, Aghabagir, Jovhari, Khaki, Sarbaz, and others—and examines the artistic representation of the Karbala tragedy in their works, with particular attention to ideological-content features and poetic devices. In this context, A. Bakikhanov’s “Riyaz al-Kuds” stands out as a key example of the artistic depiction of the Karbala calamity, enabling a deeper exploration of both the historical dimension of the narrative and its moral-ideological layers. The research argues that religious orientations constitute one of the major vectors of the nineteenth-century literary process; therefore, addressing existing “blank spots” requires bringing the maktal tradition and its representatives’ oeuvre into fuller scholarly circulation through comprehensive analysis and contextualization
| Anahtar Kelimeler | Keywords | XIX. yüzyıl Azerbaycan edebiyatı, Kerbelâ motifi, maktel edebiyatı, mersiye, dinî eğilim, |
|---|
