Açıklama
Geometrik formlu bir süsleme olup, sekiz uçlu yıldızın bir diğer adıdır. İki biçimde
karşılaşılırlar. Bunlardan biri, doğrudan sekiz uçlu formdur ve bir düz, bir diğeri kırkbeş
(45) derece açılı olarak yana dönük karelerin üst üste gelişiyle oluşan özgün haldir. Bir
diğeri ise yıldız uçlarından uzanan çizgilerin, birbirleriyle buluşarak daha geniş yıldızları
oluşturduğu versiyonudur. Mimari cephe bezemelerinde kabartma biçiminde (taçkapı ve
dış cephe), çinide, ahşap işçiliğinden cami pencerelerinin kanatları ile kapı kanatlarında,
minberlerde ve el işi ürünlerde kullanılan bir tasarımdır.
En erken örneklerine Karahanlılardan kalan Ayşe Bibi Türbesi’nin cephe duvarlarında
görülen sekiz uçlu yıldızlar, Selçuklularda uzun bir süre zarfında sıklıkla kullanılmaları
ve yıldızın her bir ucunun manevi değerlerle anlamlandırılmaları dolayısıyla bu adı
almıştır. Ayşe Bibi Türbesi cephesinin benzer bir tasarımı (ancak sekiz uçlu yıldızların
içlerine insan ve hayvan figürleri yerleştirilerek) Beyşehir Kubad Abad Sarayı’nda da
görülmüştür. Böylelikle,“Selçuklu Yıldızı” adı bu motifin günümüze de ulaşan adı
olmuştur.
Osmanlı döneminde Topkapı Sarayı’ndaki ahşap kapı kanatlarının merkezinden,
Osmanlı Devleti’nin son döneminde görülen Vedat Tek Evi’nin duvar süslemesine
kadar kendisini gösteren motif, kendi içinde form dönüşümlerine uğramakla birlikte, ana
hatlarını kaybetmemiştir. Mimaride; Anadolu dışında tuğla, sırlı tuğla, terra-cotta,Anadolu’da ise taş kabartma, tuğlanın dizilimsel farklılıkları ve mavi ve beyaz renkle
duvar boyaması olarak görülebildiği gibi, çinide, mavi ve beyaz hatlarla, ahşapta
kündekari işçiliğiyle ve sedef işçiliğiyle kendisini gösterir.
Selçuklu yıldızını uzun ömürlü yapan iki önemli özellik vardır. Bunlardan bir tanesi
kolaylıkla oluşturulabilir ve ihtiyaca göre form ve malzeme değişimleri gösterebilir
olmasıdır. Bir diğeri ve Türk-İslam sanatları için önem arz eden yönü ise Türklerin
İslamiyet’e henüz geçtiği dönemde tasvir içermeyen görünümde olmasıdır. Nitekim
İslam inancının tasvire karşı tutumu geometrik hatların kullanımını kolaylaştırmıştır. Bu
yönüyle çok çabuk kabul görmekle kalmamış, Anadolu’da hayvan ve insan çizimleriyle
birlikte saray kompozisyonlarında da kullanılmıştır.
Bu çalışmada, “Selçuklu Yıldızı”nın yolculuğu ve Anadolu Türk-İslam kültürü ve sanatı
içerisinde nasıl oluştuğu üzerinde durulmuştur.
| Anahtar Kelimeler | Keywords | Selçuklular, Yıldız, Süsleme, Sanat, Motif. |
|---|
