Açıklama
Motifler; tarih boyunca insanoğlunun ait olduğu medeniyetin, yaşadığı coğrafyanın, ürettiği sanatın, bağlı olduğu inancın, benzer pek çok değer ve bilginin izlerini taşıyan bir anlatım dili olmuştur. Bu bağlamda motifler, özgün ifadeye hizmet ettiği gibi ortak hafızayı da gözler önüne seren önemli bir argümandır. Anadolu coğrafyasında Türk İslam sanatları temelinde şekillenen, köklü bir geçmişe sahip olup, güçlü bir gelecek vadeden Türk çini ve kumaş sanatında da çok sayıda motif kullanılmıştır. Bu geniş repertuarın önemli bir parçasını da “Şemse” motifi oluşturmaktadır. Arapça şems kelimesinden gelen bu motif güneşi çağrıştıran formlardaki yapısı ile önemli bir bezeme unsuru olup Türk sanatlarının etkin kollarından olan cilt, tezhip, kalemişi, halı-kilim, çini ve kumaşta da kullanılmıştır. Alan yazında madalyon, göbek, rozet, güneş kursu gibi çeşitli adlandırmalarına rastlanan motifin, farklı yüzey ve malzemelerde uygulanması sonucu form ve düzen özelliklerinde farklılar meydana getirebilmekte, bu farklılıklar yansıra ileri derece benzerlikler de izlenebilmektedir. Çini ve kumaş sanatı bağlamında bu benzer ve ayrışan özelliklerinin ortaya konulması ve üslup birliği temelinde değerlendirilmesi, araştırmanın problemini oluşturmaktadır. Zira hem çini de hem de kumaş sanatında oldukça benzer özellik ve düzenlemelerde şemse motifi kullanıldığı görülmektedir. Bu çalışmada şemse motifinin, geleneksel Türk sanatı bağlamında çini ve kumaş sanatlarındaki kullanım şekilleri, aralarındaki benzerlik ve farklılıklarının incelemesi ve üslup birliğinin Türk sanatının devamlılığına katkısının ortaya konması amaçlamaktadır. Araştırma XVI.-XX. yüzyıla ait benzer motif ve kompozisyon özellikleri taşıyan çini ve kumaş örnekleri ile sınırlandırılmıştır. Çalışma nitel araştırma yaklaşımlarından betimsel analiz yöntemi esas alınarak yürütülmüştür. Araştırmanın ilk bölümünde Şemse motifinin etimolojisi, tarihsel gelişimi ve diğer sanat dalları ile ilişkisi ele alınmıştır. İkinci bölümünde çini ve kumaş sanatındaki şemse motifinin kullanım alanı, teknik özellikleri, kompozisyon özelliğine yer verilmiştir. Üçüncü bölümde ise iki farklı sanat dalındaki uygulamalar karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada, şemse motifinin iki sanat dalı arasındaki sürekliliği de ortaya konulmuştur. Bu sayede elde edilen veriler değerlendirilmiş, sanatta üslup birliği vurgulanmış, Türk sanatının gelişim ve devamlılığı açısından önemine değinilmiştir. Bu çalışmanın sanatta üslup birliğinin önemi ve Türk sanatının devamlılığı bağlamında katkı sunacağına inanılmaktadır.
| Anahtar Kelimeler | Keywords | Türk sanatı, çini sanatı, kumaş sanatı, bezeme, şemse motifi |
|---|
