Açıklama
Özet
Kına gecesi, Türk kültüründe evlilik öncesi geçiş ritüellerinin en önemli aşamalarından biri olup gelinin “kız” statüsünden “eş” statüsüne geçişini sembolize eden liminal bir süreçtir. Bu çalışmada kına gecesi oyunlarında görülen kılık değiştirme motifi, ritüel kuramı ve folklorik motif analizi çerçevesinde incelenmiştir. Van Gennep’in geçiş ritüelleri modeli ve Victor Turner’ın liminalite kavramı temel alınarak, kılık değiştirmenin eşik dönemindeki işlevi değerlendirilmiştir.
Araştırmada Azerbaycan ve Anadolu sahasındaki kına gecesi uygulamaları karşılaştırmalı olarak ele alınmış; kadınların erkek kılığına girmesi, erkeklerin kadın kıyafetiyle oyuna katılması, genç bayanların yaşlı kadın kılığına girmesi, yaşlı bir kadının gelin gibi süslenmesi ya da “gelin”, “koca”, “leblebici” gibi tiplerin canlandırılması gibi örnekler analiz edilmiştir. Bu uygulamaların yalnızca eğlence amacı taşımadığı; toplumsal cinsiyet rollerini geçici olarak askıya alan, sosyal hiyerarşileri tersyüz eden ve kolektif dayanışmayı güçlendiren sembolik bir yapıya sahip olduğu tespit edilmiştir.
Kılık değiştirme motifinin mitolojik arka planında Türk kültüründeki don değiştirme, kimlik gizleme ve maskelenme unsurlarının bulunduğu görülmektedir. Şamanist inanç sistemindeki dönüşüm pratiği ile halk tiyatrosundaki tiplerin sürekliliği, bu motifin tarihsel derinliğini ortaya koymaktadır. Ayrıca yüzün örtülmesi ve kimliğin gizlenmesi uygulamalarının nazar ve kötü ruhlardan korunma inancıyla ilişkili olduğu değerlendirilmiştir.
Sonuç olarak kılık değiştirme motifi, kına gecesinin dramatik yapısında kimlik dönüşümünün sembolik bir provası niteliğindedir. Bu motif, geçiş ritüelinin liminal karakterini görünür kılarken aynı zamanda Türk halk kültüründe ritüel, mizah ve toplumsal düzen arasındaki dinamik ilişkiyi ortaya koymaktadır.
Abstract
The henna night constitutes one of the most significant stages of pre-marital rites of passage in Turkish culture, symbolizing the bride’s transition from the status of a “girl” to that of a “wife” in a liminal process. This study examines the motif of disguise in henna night performances within the framework of ritual theory and folkloric motif analysis. Drawing on Van Gennep’s model of rites of passage and Victor Turner’s concept of liminality, the role of disguise during this threshold period is evaluated.
The research comparatively explores henna night practices in Azerbaijani and Anatolian contexts, analyzing instances such as women assuming male attire, men participating in female costumes, young women dressing as elderly women, an elderly woman being adorned like a bride, and the enactment of archetypal roles such as the “bride,” “groom,” or “leblebiji.” Findings reveal that these practices are not merely forms of entertainment; rather, they constitute a symbolic structure that temporarily suspends gender roles, subverts social hierarchies, and reinforces collective solidarity.
The motif of disguise is rooted in the mythological and cultural heritage of the Turkish world, encompassing elements of costume transformation, identity concealment, and masking. The continuity of typified characters in folk theater, alongside transformation practices within shamanistic belief systems, underscores the historical depth of this motif. Furthermore, the covering of the face and concealment of identity are interpreted in relation to beliefs in protection from the evil eye and malevolent spirits.
In conclusion, the motif of disguise functions as a symbolic rehearsal of identity transformation within the dramatic structure of the henna night. It highlights the liminal character of the rite of passage while simultaneously revealing the dynamic interplay among ritual, humor, and social order in Turkish folk culture.
| Anahtar Kelimeler | Keywords | Kına gecesi, oyun, kılık değiştirme, motif/henna night, performance, disguise, motif |
|---|
