Açıklama
Dünya halklarının mitolojik düşüncesinde doğa, her zaman insanın ilk sığınma yeri ve koruyucusu işlevini üstlenmiştir. İlkel dinlerin ortaya çıkışından önce insanlar, doğanın yaratıcı gücüne inanmış ve çeşitli doğa kuvvetlerine tapınmışlardır. Örneğin, Türk halklarına ait Altay kahramanlık destanlarında yaratılışın ilk kaynağı olarak “hayat ağacı”ndan söz edilir. Üç bölümden oluşan bu “hayat ağacı”, mitolojik düşüncede üç dünya modeline — üst, orta ve alt dünya — uygun olarak yaratılışın başlangıcı sayılmıştır. Bu model, Kitab-ı Dede Korkut’un ilk boyunda “üç çadır” biçiminde simgeleştirilmiştir. Mitolojik düşüncede dağlar ve dağ kültü, ataların ruhu olarak kabül edilmiştir.
Makale insan-doğa arasındaki karşılıklı ilişkiyi mitolojik ve psikolojik açıdan incelemektedir. Araştırma sonucunda, en eski mitolojik metinlerde insan ile doğanın karşılıklı etkileşim içinde tasvir edildiği ve çeşitli ritüeller aracılığıyla iletişimsel ve mistik bir bağ kurulduğu ortaya konulmuştur. İnsan her zaman kendisini doğanın ayrılmaz bir parçası olarak görmüştür. Çalışmada ayrıca, edebî örneklerde doğa tasvirlerinin insanların ve karakterlerin psikolojik durumu ile karşılıklı ilişkisi de analiz edilmektedir. Bununla birlikte, performatif bir iletişim eylemi olarak “yemin”lerden (and içme ritüellerinden) de söz edilmektedir.
Makale, insan ile doğa arasındaki psikolojik bağın daha çok âşık edebiyatı örnekleri üzerinden incelenmesine yönelmiştir. Bilindiği üzere, âşık edebiyatı en eski mitolojik inanç ve görüşleri bünyesinde barındırmaktadır. Farklı dönemlerde yaşamış âşıkların eserlerinde doğaya yönelik yaklaşım, arkaik düşüncede doğanın koruyucu, himaye edici ve hami bir işlev üstlendiğini açıkça göstermektedir. Ayrıca makalede Türk kahramanlık destanlarında insan-doğa ilişkilerine de değinilmektedir. “Aşık Garip”, “Köroğlu”, “Kitab-ı Dede Korkut”, “Maaday Kara” ve “Alıp Manaş” destanlarında insan ile doğa arasındaki ilişkiler, ritüel bağlamında analiz edilmiştir.
Arkaik düşünce ve bilinçaltında insan, daima kendisini doğanın ayrılmaz bir parçası olarak kabül etmiş; doğanın kucağında psikolojik ve manevi huzur bulmuştur. Çünkü insan, doğanın içinde kendi ruhunun sesini dinler ve onunla bütünleşir. Bu bağlamda, edebî eserlerde doğa unsurları, insanın manevi karakterinin ve psikolojik durumunun daha iyi anlaşılmasında istisnai bir öneme sahiptir.
| Anahtar Kelimeler | Keywords | mitoloji, ritüel, doğa, dağ, destan, psikoloji, mythologi, ritual, nature, mountain, psychology |
|---|
