Açıklama
Özet
Bu çalışma, Erzurum’daki Anadolu Selçuklu ve İlhanlı dönemi taş mimarisinde yer alan ejder motiflerini ikonografik ve sembolik açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. Türk mi-tolojisinde “evren” ya da “büke” olarak adlandırılan ejder figürü; güç, koruyuculuk, bereket ve kozmik düzen kavramlarıyla ilişkilendirilen çok katmanlı bir semboldür. Orta Asya inanç ve sanat geleneğinde şekillenen bu figür, Anadolu’ya taşınarak yeni bir estetik ve anlam boyutu kazanmıştır. Araştırma, nitel araştırma yöntemi çerçevesinde ikonografik analiz yaklaşımına dayanmaktadır. İnceleme özellikle Erzurum’daki Çifte Minareli Medrese ve Yakutiye Medresesi portallerindeki tasvirler üzerinden yürütül-müştür. Figürlerin kompozisyon içindeki konumu, gövde kıvrımları, düğümlü yapı özel-likleri, stilizasyon derecesi ve bitkisel bezemelerle ilişkisi değerlendirilmiştir. Analiz sonucunda ejder motifinin yalnızca dekoratif bir unsur olmadığı; mimari mekânı koruma, kozmik dengeyi temsil etme ve siyasi otoriteyi sembolize etme işlevleri üs-tlendiği tespit edilmiştir. Erzurum örnekleri, Anadolu’daki diğer Selçuklu merkezleriyle karşılaştırıldığında İlhanlı etkisinin daha belirgin olduğu ve figürlerin daha yoğun süsleme programı içinde ele alındığı görülmektedir. Bu durum bölgesel üslup farklılaşmasını ortaya koymakta ve Erzurum’un Doğu Anadolu’daki sanat üretiminde özgün bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Çalışma, ejder motifinin Anadolu taş süsleme sanatındaki sürekliliğini ve dönüşümünü bölgesel bağlamda ele alarak litera-türe katkı sunmayı hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler: Erzurum, ejder motifi, Selçuklu sanatı, İlhanlı sanatı, ikonografi, taş süsleme.
THE DRAGON MOTIF IN THE STONE ORNAMENTATION OF ERZURUM:
ICONOGRAPHIC AND SYMBOLIC CONTINUITY FROM CENTRAL ASIA TO ANATOLIA
Filiz Yılmaz, Erzurum Maturation Institute, filizakdgn14@gmail.com
Abstract
This study examines the dragon motifs found in the stone architecture of the Anatolian Seljuk and Ilkhanid periods in Erzurum through an iconographic and symbolic frame-work. Known as 'evren' or 'büke' in Turkic mythology, the dragon represents a multi-layered symbol associated with power, protection, fertility, and cosmic order. Originat-ing in the belief systems and artistic traditions of Central Asia, the motif was transmit-ted to Anatolia, where it acquired new aesthetic and semantic dimensions. The research is based on qualitative methodology and adopts an iconographic analysis approach. The examination focuses particularly on the portal decorations of the Çifte Minareli Me-drese and the Yakutiye Medresesi in Erzurum. The spatial positioning of the figures, body curvature, knotted compositions, degree of stylization, and integration with vege-tal ornamentation were systematically analyzed. The findings indicate that the dragon motif functioned not merely as a decorative element but also as a symbolic device rep-resenting architectural protection, cosmic balance, and political authority. Compared to other Seljuk centers in Anatolia, the Erzurum examples reveal a more pronounced Ilkhanid influence and a denser ornamental program. This stylistic tendency highlights regional differentiation and demonstrates Erzurum’s distinctive role in the artistic pro-duction of Eastern Anatolia. The study contributes to the literature by addressing the continuity and transformation of the dragon motif within Anatolian stone ornamentation from a regional perspective.
Keywords: Erzurum, dragon motif, Seljuk art, Ilkhanid art, iconography, stone orna-mentation
| Anahtar Kelimeler | Keywords | Erzurum, ejder motifi, Selçuklu sanatı, İlhanlı sanatı, ikonografi, taş süsleme. |
|---|
